ສະຫາຍ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ຫຼື ປະທານ ໂຮ່ຈິມິນ “ຜູ້ທີ່ມີຄວາມສະດຸ້ງໄວໃນການຮູ້ເຖິງກຳລັງແຮງ ແລະ ບົດບາດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງສື່ມວນຊົນ ໃນການຕໍ່ສູ້ເພື່ອການປະຕິວັດ. ເພິ່ນ ໄດ້ຝຶກການຂຽນຂ່າວ, ກາຍເປັນນັກຂ່າວ, ແລ້ວກໍເຂົ້າຮ່ວມການສ້າງໜັງສືພິມ “Le Paria” (ຄົນທຸກຈົນ) ຢູ່ຝຣັ່ງ, ເປັນຜູ້ຮັບຜິດຊອບໂດຍກົງ ທັງເປັນຫົວໜ້າກອງບັນນາທິການ. ເມື່ອມາປະເທດຈີນ ເພື່ອກະກຽມການກຳເນີດເກີດຂຶ້ນຂອງພັກກອມມູນິດ ຫວຽດນາມ, ສະຫາຍ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ຮ່ວມກັບສະຫາຍຈໍານວນໜຶ່ງ ສ້າງຕັ້ງ ໜັງສືພິມປະຕິວັດ ສະບັບທໍາອິດຂອງຫວຽດນາມ ມີຊື່ວ່າ “ຊາວໜຸ່ມ), ແມ່ນອົງການທີ່ເປັນກະບອກສຽງຂອງສະມາຄົມຊາວໜຸ່ມປະຕິວັດຫວຽດນາມ ໂດຍເພິ່ນເປັນຫົວໜ້າກອງບັນນາທິການ, ທັງເປັນຜູ້ຂຽນຂ່າວ. ສະບັບທໍາອິດໄດ້ພິມຈໍາໜ່າຍ ໃນວັນທີ 21 ມິຖຸນາ 1925, ແມ່ນຂີດໝາຍປະຫວັດສາດຂອງວັນສື່ມວນຊົນປະຕິວັດຫວຽດນາມ”[2].
ພື້ນຖານຂອງສື່ມວນຊົນປະຕິວັດຫວຽດນາມ ໄດ້ເຊື່ອມຊຶມເຂົ້າໃນພື້ນຖານການປະຕິວັດສາມຊາດອິນດູຈີນ, ແມ່ນໜຶ່ງໃນທິດທາງຂອງການປະຕິວັດລາວ ແລະ ເງື່ອນໄຂກຳເນີດເກີດຂຶ້ນຂອງສື່ມວນຊົນປະຕິວັດລາວ ຊຶ່ງຕົວຈິງແລ້ວໃນ “ທ້າຍປີ 1924, ໃນຖານະເປັນກຳມະການຄະນະພາກຕາເວັນອອກຂອງຄະນະບໍລິຫານງານສາກົນກອມມູນິດ, ສະຫາຍ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ໄດ້ມາເຄື່ອນໄຫວຢູ່ກວາງໂຈວ (ປະເທດຈີນ), ເຂົ້າຮ່ວມການກໍ່ສ້າງຂະບວນການປະຕິວັດຂອງບັນດາປະເທດອາຊີອາຄະເນ ແລະ ຊຸກຍູ້ການສ້າງຕັ້ງພັກກອມມູນິດ ຢູ່ອິນດູຈີນ. ປີ 1925, ສະຫາຍສ້າງຕັ້ງສະມາຄົມຊາວໜຸ່ມຫວຽດນາມປະຕິວັດຮ່ວມອຸດົມການ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ 3 ປີ ອົງການຈັດຕັ້ງຊາວໜຸ່ມດັ່ງກ່າວ ພ້ອມດ້ວຍບັນດາອົງການຈັດຕັ້ງມະຫາຊົນອື່ນໆເຊັ່ນ: ກຳມະບານ, ໜ່ວຍສົງເຄາະແດງ, ສະມາຄົມປະຊາມິດ ກໍໄດ້ຮັບການຈັດຕັ້ງຂຶ້ນຢູ່ວຽງຈັນ, ທ່າແຂກ, ບໍ່ໂພນຕິ້ວ, ບໍ່ແໜ່ງ, ສະຫວັນນະເຂດ ແລະ ປາກເຊ. ກາງປີ 1928, ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ໄດ້ມາພາກອີສານຂອງປະເທດສະຫຍາມ ເພື່ອກໍ່ສ້າງ ແລະ ຊີ້ນໍາຂະບວນການ. ຫຼັງຈາກໄດ້ເປີດຊຸດອົບຮົມຢູ່ອຸດອນ, ສະຫາຍ ໄດ້ມອບໜ້າທີ່ໃຫ້ບັນດາສະຫາຍທີ່ເຄື່ອນໄຫວຢູ່ທ່າແຂກ, ຊຽງຫວາງ ແລະ ສະຫວັນະເຂດ. ຕໍ່ຈາກນັ້ນ, ສະຫາຍ ໄດ້ຮຽກໂຮມບັນດາສະຫາຍທີ່ເຄື່ອນໄຫວຢູ່ວຽງຈັນ ໄປປະຊຸມກັນຢູ່ວັດແຫ່ງໜຶ່ງໃນເມືອງໜອງຄາຍ ເພື່ອຊອກຮູ້ສະພາບການຢູ່ລາວ ເປັນຕົ້ນຢູ່ວຽງຈັນ. ໃນລະຫວ່າງທ້າຍປີ 1928, ສະຫາຍ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ໄດ້ປອມຕົວເປັນຊ່າງໄມ້ອອກຈາກດິນສະຫຍາມ ເຂົ້າມາລາວ ໂດຍຜ່ານເມືອງປາກເຊ ຍ່າງຂຶ້ນມາສະຫວັນນະເຂດ ເຖິງຊຽງຫວາງ ເພື່ອສັງເກດເບິ່ງສະພາບການ ແລະ ຊີວິດການເປັນຢູ່ຂອງປະຊາຊົນດ້ວຍຕົນເອງ, ແລ້ວກັບຄືນໄປປະເທດສະຫຍາມ. ແນວປູກປະຕິວັດ ຊຶ່ງ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ ແລະ ນັກກອມມູນິດຄົນອື່ນໆ ໄດ້ຫວ່ານເຂົ້າໃນຂະບວນການກໍາມະກອນ ແລະ ຂະບວນການຮັກຊາດໃນເວລານັ້ນ ໄດ້ແຕກໜໍ່ຂະຫຍາຍຕົວຢ່າງໄວວາ ແລະ ໄດ້ກາຍເປັນກະແສຟອງປະຕິວັດ ຂອງມວນຊົນຢ່າງຟົດຟື້ນ.
ກອງປະຊຸມຢູ່ ຈິວລົງ (ຮົງກົງ-ປະເທດຈີນ) ແຕ່ວັນທີ 3-7 ກຸມພາ 1930 ມີຕົວແທນຈາກອິນດູຈີນ 5 ສະຫາຍ ແລະ ຜູ້ແທນສາກົນກອມມູນິດ ເຂົ້າຮ່ວມພາຍໃຕ້ການເປັນປະທານຂອງ ສະຫາຍ ຫງວຽນ ອາຍ ກວັກ; ກອງປະຊຸມ ໄດ້ເປັນເອກະສັນໂຮມເອົາ ພັກກອມມູນິດອານາມ, ພັກກອມມູນິດອິນດູຈີນ ແລະ ສັນນິບາດກອມມູນິດອິນດູຈີນ ເປັນພັກໜຶ່ງພັກດຽວ ໃສ່ຊື່ວ່າ; “ພັກກອມມູນິດຫວຽດນາມ”, ເດືອນຕຸລາ 1930 ກອງປະຊຸມສູນກາງພັກ ປ່ຽນຊື່ມາເປັນ “ພັກກອມມູນິດອິນດູຈີນ”. ຢູ່ລາວ ມາເຖິງກາງປີ 1931, ຮາກຖານພັກ ແລະ ຂະບວນການຕ່າງໆຂອງມະຫາຊົນ ທີ່ຫາກໍ່ເລີ່ມຕົ້ນຂະຫຍາຍຕົວ ກໍ່ຖືກປາບປາມຢ່າງໜັກ. ໃນຊຸມປີ 1933-1934, ອິດທິພົນຂອງພັກໄດ້ຂະຫຍາຍຕົວແຮງ ການເຄື່ອນໄຫວປະຕິວັດຂອງມວນຊົນ ໄດ້ລະເບີດຂຶ້ນຢ່າງກວ້າງຂວາງ; ການຕໍ່ສູ້ໄດ້ມີການຫວ່ານໃບປິວເປັນພາສາລາວ ແລະ ພາສາຫວຽດນາມ ໃນວັນສຳຄັນຕ່າງໆ ໄດ້ແຜ່ລາມອອກຢ່າງກວ້າງຂວາງຢູ່ວຽງຈັນ, ທ່າແຂກ, ສະຫວັນນະເຂດ. ປາກເຊ...”[3]. ນັ້ນຄືການເຜີຍແຜ່ໃບປິວ-ໃບຂ່າວ ຊຶ່ງແມ່ນສື່ສິ່ງພິມທີ່ເປັນພາຫະນະສື່ມວນຊົນທໍາອິດໃນໄລຍະນັ້ນ ແລະ ແມ່ນພື້ນຖານທີ່ເປັນມູນເຊື້ອຂອງການກໍາເນີດເກີດຂຶ້ນຂອງສື່ມວນຊົນປະຕິວັດລາວ.
ສື່ມວນຊົນປະຕິວັດລາວ ໄດ້ກໍ່ຮ່າງສ້າງຕົວຂຶ້ນຢ່າງຊັດເຈນ ພາຍຫຼັງ “ວັນທີ 6-7 ກັນຍາ 1934 ຜູ້ແທນຂອງບັນດາໜ່ວຍພັກ ຈໍານວນ 15 ສະຫາຍ ໄດ້ເຕົ້າໂຮມກັນເປີດກອງປະຊຸມໃຫຍ່ ຢູ່ດອນຊິງຊູ້ ເມືອງວຽງຈັນ. ກອງປະຊຸມໃຫຍ່ ໄດ້ເລືອກຕັ້ງ ຄະນະບໍລິຫານງານພັກກອມມູນິດອິນດູຈີນ ປະຈໍາແຄວ້ນລາວ ຊຸດທໍາອິດ ເອີ້ນຫຍໍ້ວ່າ: “ຄະນະພັກແຄວ້ນລາວ”. ຕໍ່ຈາກນັ້ນ, ຄະນະນໍາຂອງພັກຢູ່ນອກປະເທດ ໄດ້ມີຄໍາສັ່ງແນະນໍາເນັ້ນວ່າ: “ໜ້າທີ່ຂອງບັນດາສະຫາຍຢູ່ລາວ ຕ້ອງເປີດກວ້າງຖັນແຖວສະມາຊິກພັກ, ເປີດກວ້າງການຈັດຕັ້ງຊາວໜຸ່ມກອມມູນິດ ແລະ ອົງການມະຫາຊົນອື່ນໆ; ຕ້ອງມອບໜ້າທີ່ການນໍາພາໃນການໂຄສະນາໃຫ້ແກ່ບັນດາສະຫາຍລາວ”. ຄະນະພັກແຄວ້ນ ໄດ້ພິມຈໍາໜ່າຍໜັງສືພິມ “ເງື່ອງຈຸງ” ເປັນພາສາຫວຽດນາມ, ໜັງສືພິມ “ເພື່ອນຈົນ” ເປັນພາສາລາວ ແລະ ວາລະສານ “ໂບນເຊວິກ” ຂອງຄະນະນໍາຂອງພັກຢູ່ນອກປະເທດ ທັງເປັນພາສາລາວ ແລະ ພາສາຫວຽດນາມ. ການຈັດຕັ້ງກຳມະບານ ກໍໄດ້ພິມຈໍາໜ່າຍໜັງສືພິມ “ເພື່ອນກຳມະກອນ”, ຄະນະຊາວໜຸ່ມພິມຈໍາໜ່າຍໜັງສືພິມ “ເພື່ອນໜຸ່ມ”. ພ້ອມກັນນີ້, ອົງການຈັດຕັ້ງມະຫາຊົນອື່ນໆ ລ້ວນແຕ່ໄດ້ຮັບການປັບປຸງ ແລະ ຂະຫຍາຍສະມາຊິກເປັນຈໍານວນຫຼາຍ. ຂະບວນການຕໍ່ສູ້ມະຫາຊົນສືບຕໍ່ເຄື່ອນໄຫວແຮງ”([4]). ການເຄື່ອນໄຫວວຽກງານການເມືອງ-ແນວຄິດ ຜ່ານພາຫະນະສື່ມວນຊົນ ໄດ້ຊ່ວຍປັບປຸງ, ຂະຫຍາຍການຈັດຕັ້ງພັກ ແລະ ບັນດາອົງການຈັດຕັ້ງມະຫາຊົນ; ຊຸກຍູ້ວຽກງານປຸກລະດົມຂົນຂວາຍມະຫາຊົນ ຜູ້ທີ່ມີນໍ້າໃຈຮັກຊາດ ແລະ ກ້າວໜ້າ, ສາມັກຄີກັນຕ້ານພວກລ່າເມືອງຂຶ້ນແບບເກົ່າ ແລະ ຟາຊິດ ຜູ້ຮຸກຮານລາວໃນເວລານັ້ນ ຊຶ່ງສາມາດປະກອບສ່ວນສຳຄັນໃນການເຕົ້າໂຮມກຳລັງແຮງ ຊຸກຍູ້ຂະບວນການລຸກຮືຂຶ້ນຢຶດອຳນາດ ແລະ ປະກາດເອກະລາດ ໃນວັນທີ 12 ຕຸລາ 1945.
ປີ 1946, ໃນເວລາທີ່ກອງກໍາລັງຮັກຊາດ ແລະ ປະຊາຊົນລາວ ຊຶ່ງນໍາພາໂດຍ ຄະນະພັກແຄວ້ນລາວ ເພື່ອຕ້ານກັບການຮຸກຮານຂອງພວກລ່າເມືອງຂຶ້ນແບບເກົ່າ ຄັ້ງທີ 2 ນັ້ນ, ໃນແຕ່ລະເຂດແຂວງຂອງລາວ ນັບແຕ່ເໜືອຮອດໃຕ້ ໄດ້ເກີດມີໃບຂ່າວຂອງແຕ່ລະທ້ອງຖິ່ນເກີດຂຶ້ນ. ໃບຂ່າວ ໄດ້ເປັນສື່ສິ່ງພິມທີ່ສຳຄັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ເຂົ້າໃນການປຸກລະດົມຂົນຂວາຍປະຊາຊົນ ເຂົ້າຮ່ວມຂະບວນການປະຕິວັດ ຢ່າງກວ້າງຂວາງ ເຮັດໃຫ້ກຳລັງປະຕິວັດ ເຕີບໃຫຍ່ເຂັ້ມແຂງຢ່າງວ່ອງໄວ ພາຍໃຕ້ການນໍາພາຂອງຄະນະພັກແຄວ້ນລາວ. ເພື່ອປະຕິບັດຕາມແຜນນະໂຍບາຍ ເປີດກວ້າງຂະຫຍາຍແນວໂຮມ, ຂະຫຍາຍສົງຄາມປະຊາຊົນຢ່າງແຂງແຮງ, ໜີບຮັດກຳລັງສັດຕູ... ພັກເຮົາ ໄດ້ຮຽກໂຮມກອງປະຊຸມໃຫຍ່ ຜູ້ແທນປະຊາຊົນທົ່ວປະເທດ ໃນວັນທີ 13-15 ສິງຫາ 1950. ກອງປະຊຸມໃຫຍ່ຄັ້ງນັ້ນ, ໄດ້ຕົກລົງສ້າງຕັ້ງ “ແນວລາວອິດສະລະ” ແລະ “ລັດຖະບານລາວຕໍ່ຕ້ານ” ໂດຍມີ ສະເດັດເຈົ້າສຸພານຸວົງ ເປັນປະທານແນວລາວອິດສະລະ ແລະ ເປັນລັດຖະມະຫາເສນາ (ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ) ລັດຖະບານລາວຕໍ່ຕ້ານ, ພ້ອມທັງໄດ້ວາງໂຄງການການເມືອງ 12 ຂໍ້ອອກ. ກອງປະຊຸມ ຍັງໄດ້ຕົກລົງສ້າງຕັ້ງ ໜັງສືພິມ ປະຕິວັດ ອັນໜຶ່ງອັນດຽວຂອງຕົນຂຶ້ນ ໃສ່ຊື່ວ່າ: ໜັງສືພິມ “ລາວອິດສະລະ” ຢ່າງເປັນທາງການ. ໜັງສືພິມນີ້, ຮູບນອກເປັນສຽງຂອງແນວລາວອິດສະລະ ແລະ ລັດຖະບານລາວຕໍ່ຕ້ານໃນເວລານັ້ນ, ແຕ່ເນື້ອແທ້ແມ່ນໜັງສືພິມຂອງພັກ ແລະ ເປັນໜັງສືພິມປະຕິວັດລາວ ສະບັບທໍາອິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເງື່ອນໄຂທີ່ມີຄວາມຫຍຸ້ງຍາກທີ່ສຸດ[5].
ໜັງສືພິມ ລາວອິດສະລະ ໄດ້ຮ່ວມການປະຕິວັດ ຜ່ານຜ່າຄວາມຫຍຸ້ງຍາກ ໄດ້ປ່ຽນຊື່ມາເປັນ ໜັງສືພິມ “ລາວຮັກຊາດ” ໃນວັນທີ 6 ມັງກອນ 1956 ກໍໄດ້ສືບຕໍ່ຕ້ານຈັກກະພັດໂຕໃໝ່ຜູ້ຮຸກຮານ ແລະ ລູກແລ້ງຕີນມື ຊຶ່ງ “ຜູ້ອຳນວຍການໃຫຍ່ ໜັງສືພິມ ລາວຮັກຊາດ ເວລານັ້ນແມ່ນ ທ່ານ ຄໍາຜາຍ ບຸບຜາ, ຫົວໜ້າຄະນະບັນນາທິການ ແມ່ນ ທ່ານ ສີຊະນະ ສີສານ, ຄະນະ ບກ ມີ ທ່ານ ສົມສີ ເດຊາຄໍາພູ, ທ່ານ ຈັນທອນ ທ່ຽງເທບວົງສາ, ທ່ານ ສຸວັນທອນ ບຸບຜານຸວົງ... ໃນປີ 1959 ຖືກຈັບເຂົ້າຄຸກໂພນເຄັງກັບບັນດາຜູ້ນໍາແນວລາວຮັກຊາດ. ໜັງສືພິມ ໄດ້ຍ້າຍໄປຈັດພິມຢູ່ຫວຽດນາມ, ປີ 1962 ມາພິມຢູ່ວຽງໄຊ ແຂວງຫົວພັນ. ວັນທີ 11 ສິງຫາ 1975 ຄືນມາຕັ້ງສຳນັກງານຢູ່ວຽງຈັນ, ປ່ຽນຊື່ມາເປັນ ໜັງສືພິມ “ສຽງປະຊາຊົນ”. ໃນວັນທີ 22 ມີນາ 1983 ໄດ້ປ່ຽນຊື່ມາເປັນ “ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ” ຈົນຮອດປັດຈຸບັນ”[6].
ນັ້ນແມ່ນມູນເຊື້ອແຫ່ງການກຳເນີດເກີດຂຶ້ນຂອງສື່ມວນຊົນປະຕິວັດລາວ ທີ່ຕິດພັນກັບການປະຕິວັດ. ຫຼັງຈາກໜັງສືພິມ ລາວອິດສະລະ (ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ ໃນປັດຈຸບັນ) ໄດ້ສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນ ຕໍ່ມາສື່ມວນຊົນລາວ ສໍານັກຕ່າງໆ ກໍໄດ້ເກີດຂຶ້ນເຊັ່ນ: ວິທະຍຸກະຈາຍສຽງແຫ່ງຊາດ ໃນວັນທີ 13 ສິງຫາ 1960, ໜັງສືພິມກອງທັບ ໃນວັນທີ 20 ມັງກອນ 1965, ສໍານັກຂ່າວສານປະເທດລາວ ໃນວັນທີ 6 ມັງກອນ 1968, ໂທລະພາບແຫ່ງຊາດ ວັນທີ 1 ທັນວາ 1983”[7]...
ໂດຍ: ສ.ບຸດປະຊາ
[1]ຄະນະໂຄສະນາອົບຮົມສູນກາງພັກ, 60 ປີ ພັກປະຊາຊົນປະຕິວັດລາວ (22/03/1955 – 22/03/2015),ໂຮງພິມແຫ່ງລັດ, ປີ 2015, ໜ້າ 4.
[2]ໜັງສືພິມເຢິນເຢິນ: https://nhandan.vn/bao-chi-cach-mang-viet-nam-phat-huy-truyen-thong-ve-vang-tu-tin-vung-buoc-trong-ky-nguyen-moi-post888133.html
[3]ສະຖາບັນວິທະຍາສາດສັງຄົມແຫ່ງຊາດ, ປະຫວັດສາດພັກປະຊາຊົນປະຕິວັດລາວ (ໂດຍສັງເຂບ), ໂຮງພິມແຫ່ງລັດ, ປີ 2010,ຄັດຈາກໜ້າ 10-17.
[4]ສະຖາບັນວິທະຍາສາດສັງຄົມແຫ່ງຊາດ, ປະຫວັດສາດພັກປະຊາຊົນປະຕິວັດລາວ (ໂດຍສັງເຂບ), ໂຮງພິມແຫ່ງລັດ, ປີ 2010, ຄັດຈາກໜ້າທີ18-20.
[5]ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ, ວາລະສານສະບັບພິເສດ “ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ ຄົບຮອບ 60 ປີ (13/8/1950-13/8/2010)”, ຄັດຈາກໜ້າທີ 8-9.
[6]ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ, ວາລະສານສະບັບພິເສດ “ໜັງສືພິມປະຊາຊົນ ຄົບຮອບ 60 ປີ (13/8/1950-13/8/2010)”, ຄັດຈາກໜ້າທີ 10-14.
[7]ສະມາຄົມນັກຂ່າວ ແຫ່ງ ສປປ ລາວ; ຕົ້ນກຳເນີດ, ປະຫວັດສື່ມວນຊົນ ແລະ ການພິມຈໍາໜ່າຍ (65 ປີ ວັນສື່ມວນຊົນ ແລະ ການພິມຈໍາໜ່າຍ); ໜ້າ 19,
ຄໍາເຫັນ