ທ່ານ ຜູ້ອຳນວຍການໃຫຍ່ ສຳນັກຂ່າວສານແຫ່ງປະເທດລາວ ຍັງໄດ້ເວົ້າວ່າ: ຄວາມສຳຄັນຂອງການວິເຄາະຂ່າວ: ແມ່ນການຊ່ວຍກັ່ນຕອງຄວາມຖືກຕ້ອງ (Fact-Checking): ຊ່ວຍຈຳແນກລະຫວ່າງ "ຂ່າວແທ້" ແລະ "ຂ່າວປອມ" (Fake News) ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ສັງຄົມຫຼົງເຊື່ອຂໍ້ມູນທີ່ຜິດພາດ, ປ້ອງກັນການຖືກຊັກຈູງ, ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາຮູ້ທັນເຈດຕະນາຂອງຜູ້ຂຽນຂ່າວ ວ່າກຳລັງພະຍາຍາມຊີ້ນຳຄວາມຄິດ, ບິດເບືອນຄວາມຈິງ ຫຼື ໂຄສະນາຊວນເຊື່ອຫຼືບໍ່; ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈທີ່ເລິກເຊິ່ງ: ການອ່ານຂ່າວແບບຜິວເຜີນ ອາດຈະເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບຂໍ້ມູນບໍ່ຄົບຖ້ວນ. ແຕ່ການວິເຄາະຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຫັນເຖິງ "ສາເຫດ", "ຜົນກະທົບ" ແລະ "ທ່າອ່ຽງ" ທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ; ຍົກລະດັບສະຕິປັນຍາ ແລະ ການຄິດວິເຄາະ (Critical Thinking): ຝຶກໃຫ້ເປັນຄົນບໍ່ຫຼົງເຊື່ອອັນໃດງ່າຍໆ, ຮູ້ຈັກຕັ້ງຄຳຖາມ ແລະ ຊອກຫາຫຼັກຖານມາຮອງຮັບກ່ອນສະຫຼຸບ.
ສຳລັບຜົນສໍາເລັດໃນໄລຍະຜ່ານມາ, ດ້ານດີ ບົດວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວຢູ່ ສປປ ລາວ ມີບົດບາດສຳຄັນໃນການຊີ້ນຳທັດສະນະສັງຄົມ, ໂຄສະນານະໂຍບາຍຂອງພັກ-ລັດ ແລະ ສະທ້ອນບັນຫາການພັດທະນາປະເທດ. ແຕ່ຖ້າພິຈາລະນາໃນດ້ານວິຊາການ ກໍມີຈຸດແຂງຫຼາຍດ້ານ ຄື: ດ້ານທີໜຶ່ງ: ຮັກສາທິດທາງ ທາງການເມືອງໄດ້ດີ, ບົດວິເຄາະສ່ວນໃຫຍ່ສອດຄ່ອງກັບແນວທາງ ແລະ ນະໂຍບາຍຂອງພັກ-ລັດ, ຊ່ວຍສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈຮ່ວມໃນສັງຄົມ ແລະ ສົ່ງເສີມການປະຕິບັດແນວທາງພັດທະນາປະເທດ; ດ້ານທີສອງ: ມຸ່ງເນັ້ນການສຶກສາອົບຮົມ, ບົດວິເຄາະຈຳນວນຫຼາຍມີລັກສະນະອະທິບາຍ, ຊີ້ແຈງ ແລະ ສ້າງຄວາມຮັບຮູ້ໃຫ້ປະຊາຊົນກ່ຽວກັບນະໂຍບາຍ, ກົດໝາຍ ແລະ ບັນຫາສັງຄົມຕ່າງໆ. ດ້ານທີສາມ: ມີບົດບາດໃນການຕໍ່ສູ້ຂ່າວປອມ ໂດຍສະເພາະໃນຍຸກສື່ສັງຄົມ, ບົດວິເຄາະ-ວິຈານໄດ້ຊ່ວຍຊີ້ແຈງ ແລະ ແກ້ໄຂຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດທີ່ເກີດຈາກຂ່າວບິດເບືອນ ຫຼື ຂ່າວທີ່ຂາດການກວດສອບ.
ສື່ມວນຊົນລາວ ມີຈຸດພິເສດທີ່ແຕກຕ່າງຈາກສື່ໃນບາງປະເທດ ຄືບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນຜູ້ລາຍງານເຫດການ ແຕ່ຍັງເປັນຜູ້ຊີ້ນຳທາງດ້ານຄວາມຄິດ, ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈທີ່ຖືກຕ້ອງໃຫ້ສັງຄົມ ແລະ ຮັບໃຊ້ຜົນປະໂຫຍດຂອງປະເທດຊາດ. ດັ່ງນັ້ນ, ການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວ ຈຶ່ງຕ້ອງອີງໃສ່ຂໍ້ເທັດຈິງ, ຫຼັກວິຊາການ ແລະ ຜົນປະໂຫຍດສ່ວນລວມ ເພື່ອສ້າງທັດສະນະທີ່ຖືກຕ້ອງໃຫ້ປະຊາຊົນ. ແລະ ຂໍ້ຄົງຄ້າງການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວໃນຂົງເຂດສື່ມວນຊົນເຮົາໃນໄລຍະຜ່ານມາ, ຖືໄດ້ວ່າຍັງມີໜ້ອຍຫຼາຍ ແລະ ຍັງບໍ່ທັນຕໍ່ເນື່ອງເທົ່າທີ່ຄວນ ເຮັດໃຫ້ສັງຄົມ ຫຼື ຜູ້ບໍລິໂພກຂໍ້ມູນຂ່າວສານຍັງບໍ່ທັນຈຳແນກໄດ້ອັນໃດຂ່າວປອມ, ຂ່າວຈິງ, ຂ່າວບິດເບືອນ ບາງຄົນກໍຕົກເປັນເຫຍື່ອ, ຫຼົງເຊື່ອຂ່າວປອມ, ເກີດຄວາມສັບສົນວຸ້ນວາຍໃນສັງຄົມ ຊຶ່ງສ່ວນໃຫຍ່ກໍຍ້ອນວ່າຜູ້ບໍລິໂພກ, ຜູ້ໄດ້ຮັບຂໍ້ມູນຂາດການວິເຄາະວິໄຈຢ່າງລະອຽດຂໍ້ມູນທີ່ຕົນເອງໄດ້ຮັບກ່ອນເຊື່ອ, ກ່ອນສົ່ງຕໍ່ຂໍ້ມູນດັ່ງກ່າວ ບໍ່ວ່າຈະເປັນຂໍ້ເທັດຈິງ ແລະ ຜົນກະທົບທີ່ຈະຕາມມາ. ຂະນະດຽວກັນ, ການຕອບໂຕ້ຂອງອົງການສື່ມວນຊົນ ກໍຄືພາກສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງ ກໍຍັງບໍ່ທັນວ່ອງໄວເທົ່າທີ່ຄວນ, ຂາດການປະສານງານທີ່ໂລ່ງລ່ຽນລະຫວ່າງພາກສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງ ແລະ ອົງການສື່ມວນຊົນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ການແກ້ໄຂບັນຫາຂ່າວປອມ, ຂ່າວບິດເບືອນຍັງບໍ່ທັນໄດ້ດີເທົ່າທີ່ຄວນ.
ສຳລັບທິດທາງໃນຕໍ່ໜ້າ, ເພື່ອຍົກສູງຄວາມອາດສາມາດໃນການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວຂອງບັນດາອົງການສື່ມວນຊົນໃນ ສປປ ລາວ ໃຫ້ມີຄວາມເຂັ້ມແຂງ ເຫັນວ່າຄວນມີການພັດທະນາໃນຫຼາຍໆດ້ານຢ່າງເປັນລະບົບເຊັ່ນ:1) ຍົກລະດັບຄຸນນະພາບບຸກຄະລາກອນ ເປັນຕົ້ນ ແມ່ນການຈັດຝຶກອົບຮົມດ້ານການກັ່ນຕອງຄວາມຖືກຕ້ອງ "Fact-Checking": ສົ່ງເສີມໃຫ້ນັກຂ່າວມີທັກສະໃນການນຳໃຊ້ຕົວເລກ, ສະຖິຕິ ແລະ ຂໍ້ມູນມາອ້າງອີງ ເພື່ອໃຫ້ບົດວິເຄາະມີນ້ຳໜັກ ທັງມີວິທີການກວດສອບຂ່າວປອມຢ່າງເປັນລະບົບ; ສ້າງຄວາມຊ່ຽວຊານສະເພາະດ້ານ, ສ້າງນັກຂ່າວທີ່ມີຄວາມຮູ້ເລິກເຊິ່ງໃນຂະແໜງການໃດໜຶ່ງ ເພາະຄວາມຮູ້ທີ່ເລິກເຊິ່ງຈະເຮັດໃຫ້ບົດວິເຄາະມີຄວາມໜ້າເຊື່ອຖື; ແລກປ່ຽນບົດຮຽນກັບຕ່າງປະເທດ ໂດຍສົ່ງນັກຂ່າວ, ບັນນາທິການໄປທັດສະນະສຶກສາ ຫຼື ຝຶກວຽກກັບສຳນັກຂ່າວຕ່າງປະເທດທີ່ມີຊື່ສຽງ ເພື່ອຖອດຖອນບົດຮຽນແບບມືອາຊີບ. ສິ່ງສໍາຄັນຕ້ອງເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍຂອງ ບົດວິເຄາະ ແລະ ບົດວິຈານ ເພາະມີຄວາມໃກ້ຄຽງກັນ ແຕ່ບໍ່ແມ່ນສິ່ງດຽວກັນ. ໃນວຽກສື່ມວນຊົນລາວ, ບົດວິເຄາະ ມັກໃຊ້ເພື່ອອະທິບາຍນະໂຍບາຍ, ບັນຫາເສດຖະກິດ, ສັງຄົມ, ການພັດທະນາ. ບົດວິຈານ ມັກໃຊ້ເພື່ອປະເມີນປະກົດການ ຫຼື ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຂໍ້ດີ-ຂໍ້ບົກພ່ອງຂອງບັນຫາໃດໜຶ່ງ. 2) ປັບປຸງຮູບແບບ ແລະ ເຕັກນິກການນຳສະເໜີ ໂດຍຫັນປ່ຽນຈາກ "ຂ່າວລາຍງານ" ເປັນ "ຂ່າວເຈາະເລິກ": ຫຼຸດຜ່ອນການລາຍງານຂ່າວແບບພຽງແຕ່ບອກວ່າ "ໃຜ, ເຮັດຫຍັງ, ຢູ່ໃສ" ແລ້ວເພີ່ມເນື້ອຫາປະເພດ "ເປັນຫຍັງ (Why)" ແລະ "ຈະສົ່ງຜົນກະທົບແນວໃດ (How)" ໃຫ້ຫຼາຍຂຶ້ນ; ສ້າງເວທີ ຫຼື ລາຍການວິເຄາະສະເພາະ ເຊັ່ນ: ຄໍລຳວິເຄາະໃນໜັງສືພິມ, ລາຍການສົນທະນາທາງໂທລະພາບ ຫຼື ຜ່ານສື່ອອນລາຍ ທີ່ເນັ້ນການເອົາປະເດັນສັງຄົມມາຖົກຖຽງ ແລະ ວິເຄາະຫາທາງອອກຢ່າງສ້າງສັນ. 3) ຫັນສູ່ດີຈີຕອນ ແລະ ນໍາໃຊ້ AI ຢ່າງເໝາະສົມ ໃນການນຳໃຊ້ເຄື່ອງມືທີ່ທັນສະໄໝ AI, Big Data, Data Journalism ແລະ ເຄື່ອງມືດີຈີຕອນເພື່ອຊ່ວຍວິເຄາະຂໍ້ມູນ, ກວດສອບຂ່າວ ແລະ ນຳສະເໜີເນື້ອຫາໃນຮູບແບບທີ່ເຂົ້າໃຈງ່າຍ ແຕ່ຕ້ອງໃຫ້ມະນຸດເປັນຜູ້ກວດແກ້-ຕັດສິນຂັ້ນສຸດທ້າຍ. 4) ການສ້າງເຄືອຂ່າຍ ແລະ ການເຂົ້າເຖິງຂໍ້ມູນ ແມ່ນສ້າງເຄືອຂ່າຍ ລະຫວ່າງ ອົງການສື່ມວນຊົນ ກັບໜ່ວຍງານລັດ, ສະຖາບັນການສຶກສາ ແລະ ຜູ້ຊ່ຽວຊານເພື່ອມາເປັນ "ທີ່ປຶກສາ" ຫຼື "ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ" ໃນການໃຫ້ທັດສະນະ, ຕອບໂຕ້ຂ່າວປອມ ແລະ ວິເຄາະຢ່າງມີປະສິດທິຜົນ; ຊຸກຍູ້ໃຫ້ໜ່ວຍງານກ່ຽວຂ້ອງສະໜອງຂໍ້ມູນ, ສະຖິຕິ ແລະ ບົດລາຍງານຕ່າງໆ ທີ່ເປັນປະໂຫຍດຢ່າງວ່ອງໄວ ແລະ ໂປ່ງໃສ ເພື່ອໃຫ້ນັກຂ່າວມີ "ວັດຖຸດິບ" ທີ່ຖືກຕ້ອງເພື່ອນຳມາວິເຄາະ. 5) ສົ່ງເສີມຈັນຍາບັນ ແລະ ຄວາມຮັບຜິດຊອບຕໍ່ວິຊາຊີບ, ການວິເຄາະ-ວິຈານຕ້ອງຕັ້ງຢູ່ບົນພື້ນຖານຂອງຄວາມຈິງ, ເປັນທຳ, ບໍ່ລຳອຽງ ແລະ ບໍ່ເອົາອາລົມສ່ວນຕົວ ຫຼື ຜົນປະໂຫຍດແອບແຝງມາຊີ້ນຳສັງຄົມ; ເປີດກວ້າງການວິຈານຢ່າງສ້າງສັນ: ສົ່ງເສີມໃຫ້ມີການວິເຄາະ-ວິຈານທີ່ແນໃສ່ການ "ຕິເພື່ອສ້າງ" ໂດຍນໍາສະເໜີແນວທາງແກ້ໄຂ. 6) ສ້າງສັງຄົມທີ່ຮູ້ເທົ່າທັນສື່ ແລະ ຂໍ້ມູນ, ການແກ້ໄຂຂ່າວປອມບໍ່ແມ່ນໜ້າທີ່ຂອງສື່ມວນຊົນພຽງຝ່າຍດຽວ. ຕ້ອງຊ່ວຍໃຫ້ປະຊາຊົນຮູ້ຈັກກວດສອບຂ່າວ, ວິເຄາະແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ ແລະ ບໍ່ສົ່ງຕໍ່ຂ່າວ ທີ່ຍັງບໍ່ຜ່ານການຢືນຢັນ.
ສັງລວມແລ້ວ, ການຍົກລະດັບການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວໃຫ້ມີຄຸນນະພາບໃໝ່ ແມ່ນພາລະກິດທີ່ຈຳເປັນໃນສະພາບການພັດທະນາຂອງສື່ມວນຊົນສະໄໝໃໝ່. ການວິເຄາະທີ່ມີຄຸນນະພາບ ຕ້ອງອາໄສຄວາມຮູ້, ຂໍ້ມູນ, ວິທີຄິດແບບວິທະຍາສາດ, ການນຳໃຊ້ເຕັກໂນໂລຊີ ແລະ ຈັນຍາບັນວິຊາຊີບ. ຖ້າສື່ມວນຊົນສາມາດພັດທະນາວຽກງານດ້ານນີ້ໄດ້ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວ ຈະບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນຜະລິດຕະພັນຂ່າວຊະນິດໜຶ່ງ ແຕ່ຈະກາຍເປັນ "ພະລັງປັນຍາ" ທີ່ຊ່ວຍຊີ້ນຳສັງຄົມ, ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈຮ່ວມ ແລະ ສົ່ງເສີມການພັດທະນາປະເທດຊາດໃນຍຸກດີຈິຕອນຢ່າງຍືນຍົງ. ພ້ອມກັນນັ້ນ, ການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວ ຕ້ອງສະທ້ອນເອກະລັກ ແລະ ຄຸນຄ່າວັດທະ ນະທຳລາວ ໂດຍໃຫ້ຄວາມສຳຄັນກັບຄວາມສາມັກຄີ, ຈາລິຍະທຳ, ການເຄົາລົບຜູ້ອື່ນ ແລະ ການຫາທາງອອກດ້ວຍສັນຕິວິທີ. ດັ່ງນັ້ນ, ການວິຈານຂ່າວຄວນຢູ່ເທິງພື້ນຖານຂອງການສ້າງສັນ, ນຳສະເໜີທາງອອກ ແລະ ສົ່ງ ເສີມຄວາມສາມັກຄີປອງດອງຫຼາຍກວ່າການສ້າງຄວາມຂັດແຍ່ງ ຫຼື ການປຸກລະດົມອາລົມສັງຄົມ. ເພື່ອໃຫ້ວຽກງານວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວ ພັດທະນາໄປໃນທິດທາງທີ່ມີຄຸນນະພາບ ແລະ ທັນສະໄໝ ຈຳເປັນຕ້ອງມີການຊີ້ນຳຢ່າງໃກ້ຊິດຈາກພັກ-ລັດ, ການລົງທຶນພັດທະນາບຸກຄະລາກອນ, ການສະໜອງງົບປະມານ ແລະ ອຸປະກອນທາງເຕັກໂນໂລຊີທີ່ຈຳເປັນ ຄວບຄູ່ກັບການສ້າງກົນໄກປະສານງານລະຫວ່າງອົງການສື່ມວນຊົນ, ພາກລັດ ແລະ ສະຖາບັນວິຊາການ ເພື່ອສາມາດຮ່ວມກັນຜະລິດບົດວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວທີ່ມີມາດຕະຖານ, ມີຄວາມໜ້າເຊື່ອຖື. “ການຍົກລະດັບການວິເຄາະ-ວິຈານຂ່າວ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພາລະກິດຂອງອົງການສື່ມວນຊົນໃດໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ເປັນຄວາມຮັບ ຜິດຊອບຮ່ວມຂອງທຸກພາກສ່ວນ ເພື່ອສ້າງລະບົບນິເວດຂ່າວສານ (Information Ecosystem) ທີ່ມີຄຸນນະພາບໂປ່ງໃສ, ໜ້າເຊື່ອຖື ແລະ ຮັບໃຊ້ການພັດທະນາປະເທດຊາດໃນໄລຍະຍາວ”.
ຄໍາເຫັນ